Το Ερευνητικό Κέντρο Άνδρου, ως επόμενο βήμα του σε εξέλιξη εγχειρήματος των Πηγών της Άνδρου και του Συμμετοχικού Παρατηρητηρίου, επιδίωξε την σύναψη συνεργασίας με το Εργαστήριο Διατήρησης της Βιοποικιλότητας (BCL: https://bc.lab.uoi.gr/el/), του Τμήματος Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών (ΒΕΤ) του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και την επιστημονική του υπεύθυνη καθηγήτρια Βασιλική Κατή.
Στόχος της συνεργασίας είναι η καταγραφή και τεκμηρίωση της βιοποικιλότητας της Άνδρου όπως αυτή απαντάται γύρω από τις πηγές και επιφανειακές ροές νερού.
Στο πλαίσιο της συνεργασίας, συμφωνήθηκε η διενέργεια επιτόπιας έρευνας πεδίου στην Άνδρο, από δύο φοιτητές, για 12 ημέρες την περίοδο τέλη Ιουνίου-αρχές Ιουλίου με στόχο την καταγραφή ημερόβιων Λεπιδόπτερων (Lepidoptera), δηλαδή πεταλούδων, και Οδοντόγναθων (Odonata) δηλαδή λιβελούλων.
Οι δύο ερευνητές, βρίσκονται ήδη στην Άνδρο από τις 29 Ιουνίου και με την υποστήριξη των μελών της ομάδας μας και της επιστημονικής ομάδας του BCL έχουν προχωρήσει σε ενδιαφέρουσες καταγραφές σε σημεία δειγματοληψίας γύρω από πηγές και χαβούζες, αξιοποιώντας την καταγραφή τους που υλοποιείται τα τελευταία 3 χρόνια από την ομάδα του φορέα μας στο πλαίσιο της δράσης των πηγών.
Δειγματοληψία πεταλούδων
Η καταγραφή των πεταλούδων πραγματοποιείται με 15-λεπτα σημεία (P) ή τυχαίες παρατηρήσεις (R). Τα σημεία P αφορούν ενεργητική διερεύνηση και καταγραφή των ειδών για χρονικό διάστημα 15 λεπτών σε ακτίνα 50 m γύρω από τον ερευνητή.
Η σύλληψη ατόμων πραγματοποιείται μόνο όπου είναι απαραίτητο για την ασφαλή αναγνώρισή τους, με τη χρήση απόχης Λεπιδοπτέρων του Εργαστηρίου Διατήρησης της Βιοποικιλότητας (BCL). Η αναγνώριση των ειδών πραγματοποιείται in situ με τη χρήση οδηγού πεδίου, ενώ όπου απαιτείται θα επιβεβαιώνεται εργαστηριακά μέσω φωτογραφικού υλικού. Για κάθε είδος θα λαμβάνεται τουλάχιστον μία φωτογραφία τεκμηρίωσης, σύμφωνα με τις οδηγίες του Εθνικού Εθελοντικού Προγράμματος Παρακολούθησης Πεταλούδων «Apollo». Οι γεωγραφικές συντεταγμένες των καταγραφών συλλέγονται με τη χρήση της εφαρμογής Locus Map σε σύστημα αναφοράς WGS84.
Παράλληλα, θα καταβληθεί προσπάθεια για την εγκατάσταση μόνιμης διαδρομής παρακολούθησης πεταλούδων (transect), σύμφωνα με το πρωτόκολλο του Εθνικού Εθελοντικού Προγράμματος Παρακολούθησης Πεταλούδων «Apollo». Εφόσον αυτό καταστεί εφικτό, η διαδρομή θα παρακολουθείται σε ετήσια βάση, με στόχο τη δημιουργία μιας μακροχρόνιας σειράς δεδομένων για τις πεταλούδες της Άνδρου, με σκοπό την εκτίμηση των πληθυσμιακών τάσεων των ειδών.
Δειγματοληψία οδοντόγναθων
Η δειγματοληψία των Οδοντογνάθων κατά τη διάρκεια της έρευνας, πραγματοποιείται με τρις τρόπους, με απώτερο στόχο τη συλλογή κυρίως δεδομένων παρουσίας- απουσίας. Οι ερευνητές πραγματοποιούν καταγραφές ενηλίκων ατόμων σημειακής φύσεως, και προκειμένου να διαπιστωθεί η αναπαραγωγή των ειδών σε κάθε πηγή γίνεται επιπλέον και αναζήτηση για εκδύσεις (exuviae) και συλλογή προνυμφών από το ίζημα, όπου και διαβιούν.
Η καταγραφή των ενηλίκων ατόμων πραγματοποιείται με 15-λεπτα σημεία (P). Τα σημεία P αφορούν ενεργητική διερεύνηση και καταγραφή των ειδών για χρονικό διάστημα 15 λεπτών σε ακτίνα 50 m γύρω από τον ερευνητή. Προκειμένου για την αναγνώριση των ενηλίκων λαμβάνεται φωτογραφικό υλικό είτε γίνεται σύλληψη τους με χρήση απόχης του Εργαστηρίου Διατήρησης της Βιοποικιλότητας (BCL). Έπειτα από τον χειρισμό τους τα άτομα απελευθερώνονται. Η αναγνώριση των ειδών πραγματοποιείται in situ με τη χρήση οδηγού πεδίου, είτε εκ των υστέρων με τη βοήθεια του φωτογραφικού υλικού. Οι γεωγραφικές συντεταγμένες των καταγραφών συλλέγονται με τη χρήση της εφαρμογής GPS σε σύστημα αναφοράς WGS84.
Για τη δειγματοληψία των προνυµφών, χρησιμοποιήθηκε μικρό χειροκίνητο κόσκινο (διαμέτρου περίπου 15-30 cm). Κατά τη δειγματοληψία στερεώνεται το κόσκινο στο επιθυμητό υπόστρωμα και μετακινείται το εργαλείο ενεργητικά πάνω στην επιφάνεια του υποστρώματος για να παγιδευτεί υλικό και άρα μακροασπόνδυλα, όπως οι προνύμφες των οδοντόγναθων. Στη συνέχεια ερευνείται το υλικό που συλλέχθηκε και έπειτα από την αναγνώριση οι προνύμφες αφήνονται προσεκτικά στο κατάλληλο υπόστρωμα. Εάν δεν είναι δυνατή η αναγνώριση in situ, συλλέγονται άτομα προκειμένου να εξεταστούν λεπτομερώς στο εργαστήριο με τη βοήθεια στερεοσκοπίου και τη χρήση εξειδικευμένων κλειδών αναγνώρισης.
Η συλλογή των εκδύσεων των Οδοντογνάθων αποτελεί μια δημοφιλή μέθοδο για καταγραφές και παρακολούθηση αυτής της ομάδας ασπόνδυλων ειδών σε οικοσυστήματα ρεόντων και στάσιμων υδάτων. Για τη συλλογή τους γίνεται αναζήτηση περιμετρικά των θέσεων δειγματοληψίας, στην παρόχθια ζώνη. Η αναγνώριση τους θα γίνει ex situ στο BCL με τη βοήθεια στερεοσκοπίου και th χρήση εξειδικευμένου οδηγού.
Πρότερη γνώση
Η υφιστάμενη απογραφή των ειδών πεταλούδων της Άνδρου περιλαμβάνει 30 είδη και βασίζεται στη γεωχωρική βάση δεδομένων του Εργαστηρίου Διατήρησης της Βιοποικιλότητας (BCL). Μεταξύ των καταγεγραμμένων ειδών, η Zerynthia polyxena και η Hipparchia senthes παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς προστατεύονται από το Προεδρικό Διάταγμα 67/1981, ενώ η Zerynthia polyxena προστατεύεται επιπλέον από την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ, καθώς περιλαμβάνεται στο Παράρτημα IV.
Η υφιστάμενη απογραφή των ειδών οδοντόγναθων της Άνδρου περιλαμβάνει 24 είδη και βασίζεται σε αναφορές από επιστημονικές δημοσιεύσεις καθώς και από την πλατφόρμα επιστήμης πολιτών iNaturalist. Μεταξύ των ειδών ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το είδος Cordulegaster buchholzi που είναι ενδημικό της νοτίου Ελλάδος με κέντρο παρουσίας του νησιά των κυκλάδων (Άνδρο, Τήνο και Νάξο).
Πρώτα ευρήματα
Δείγματα των πρώτων δειγματοληψειών μπορείτε να δείτε στις φωτογραφίες παραπάνω, μαζί με τις επιστημονικές ονομασίες των ειδών. Με το πέρας του ταξιδιού των φοιτητών θα υπάρξει αναλυτική αναφορά των ευρημάτων της έρευνας.
Θερμές ευχαριστίες
Θερμές ευχαριστίες στην Άννα Βρεττού για την υποστήριξη στη μίσθωση οχήματος για την έρευνα πεδίου των φοιτητών.
Ευχαριστούμε θερμά την ομάδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και ιδιαίτερα την καθηγήτρια Βασιλική Κατή για τη συνεργασία και τη στήριξη της δράσης μας, μια συνεργασία που μόλις ξεκινά και πιστεύουμε ότι έχει πολλά ακόμη να προσφέρει στην μελέτη της πλούσιας βιοποικιλότητας της Άνδρου!
