Το Πανεπιστήμιο Ca’ Foscari της Βενετίας διοργάνωσε στις 15–17 Δεκεμβρίου, στο Caorle της Βενετίας, επιστημονική συνάντηση που έφερε σε διάλογο ερευνητές και φορείς από την Ευρώπη και όχι μόνο, με κοινό άξονα το νερό ως κοινό φυσικό και πολιτιστικό αγαθό και ως θεμέλιο της κοινωνικής ανθεκτικότητας. Το Ερευνητικό Κέντρο Άνδρου συμμετείχε ενεργά στη συνάντηση, κατόπιν πρόσκλησης του Πανεπιστημίου Ca’ Foscari, στο πλαίσιο του σχεδιασμού μιας κοινής διεθνούς δράσης με φορείς από την Ευρώπη, την Ν. Αμερική και την Ασία, με τίτλο Shared Waters. Η δράση εστιάζει στη σύγχρονη αξιοποίηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που σχετίζεται με το νερό, στην ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας, καθώς και στη διαμόρφωση σύγχρονων πολιτικών για τη διαχείριση των υδατικών πόρων. Στο επιστημονικό πρόγραμμα, το ΕΚΑ παρουσίασε ένα ζωντανό παράδειγμα άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που εξακολουθεί να λειτουργεί μέχρι σήμερα: την παραδοσιακή κοινοτική διαχείριση των πηγών νερού στην Άνδρο.
Μία συνάντηση για το νερό ως κοινό αγαθό
Στις επιστημονικές συνεδρίες παρουσιάστηκαν πιλοτικές έρευνες από διαφορετικά γεωγραφικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα: από τη συλλογή και τη μεταφορά νερού στη ναυτιλία , τη διατροφή σε παράκτιες κοινωνίες της Ινδίας και την καλλιέργεια βιοποικιλότητας στο Μεξικό, έως την παραδοσιακή βοτανολογία σε υγροτόπους της Βαλτικής και τα αρδευτικά συστήματα ορεινών περιοχών της Ελβετίας.
Μέσα σε αυτό το διεθνές μωσαϊκό πρακτικών, η περίπτωση της Άνδρου ξεχώρισε ως ένα παράδειγμα ευρωπαϊκού νησιωτικού τοπίου όπου το νερό εξακολουθεί να μοιράζεται συλλογικά, βάσει κανόνων που έχουν τις ρίζες τους αιώνες πίσω.
Η παρουσίαση του ΕΚΑ: Springwater sharing in Andros
Το ΕΚΑ, με εισηγήτριες την Όλγα Καραγιάννη και τη Δήμητρα Παππά, παρουσίασε την έρευνα και τις δράσεις του Κέντρου γύρω από την παραδοσιακή διαχείριση και κατανομή του νερού των πηγών στην Άνδρο.
Η Άνδρος, ως το βορειότερο και ένα από τα πιο ορεινά νησιά των Κυκλάδων, διαθέτει ένα μοναδικό υδρολογικό και οικολογικό προφίλ: πηγές, ρέματα, επιφανειακά και υπόγεια νερά, μεγάλο ποσοστό περιοχών Natura 2000 και πλούσια βιοποικιλότητα. Σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκε, ήδη από τον 16ο αιώνα, ένα σύστημα κοινοτικής διαχείρισης του νερού, βασισμένο στη χρονική κατανομή της ροής, σε άγραφους αλλά σαφείς κανόνες και σε εξειδικευμένες κοινωνικές πρακτικές.
Το σύστημα αυτό —με πηγές, αυλάκια, στέρνες, νερόμυλους και γεφύρια— δεν αποτελεί μόνο τεχνική υποδομή, αλλά ζωντανή άυλη πολιτιστική κληρονομιά, άρρηκτα δεμένη με την αγροτική ζωή, τις ξερολιθιές, τα μονοπάτια και τη συλλογική μνήμη του νησιού.
Σύγχρονες απειλές και ανάγκες
Η παρουσίαση ανέδειξε με σαφήνεια τις πιέσεις που δέχεται σήμερα αυτό το σύστημα: εγκατάλειψη της γεωργίας, μείωση του πληθυσμού, υπεράντληση μέσω γεωτρήσεων, τουριστική ανάπτυξη και κλιματική αλλαγή. Πολλές πηγές στερεύουν ή εγκαταλείπονται, ενώ η παραδοσιακή γνώση κινδυνεύει να χαθεί.
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, το Andros Research Center δεν περιορίζεται στην τεκμηρίωση, αλλά υλοποιεί ένα μακροπρόθεσμο, εφαρμοσμένο ερευνητικό πρόγραμμα για την επανενεργοποίηση των πηγών ως κοινών αγαθών.
Από την έρευνα στη δράση: τα έργα για τις πηγές της Άνδρου
Στο συνέδριο παρουσιάστηκαν οι βασικοί άξονες του πολυετούς έργου του Κέντρου:
- Ψηφιακή καταγραφή και χαρτογράφηση πηγών σε οικισμούς και ορεινές περιοχές.
- Ιστορική και νομική μελέτη της παραδοσιακής διαχείρισης του νερού.
- Δημιουργία Κοινοτικού Παρατηρητηρίου Πηγών, με συμμετοχή επιστημόνων, τοπικών φορέων και εθελοντών.
- Ανάπτυξη ψηφιακής πλατφόρμας ανοιχτής πρόσβασης για δεδομένα, χάρτες και αφηγήσεις.
- Καταγραφή προφορικών μαρτυριών και παραδοσιακής γνώσης.
- Σύνδεση της διαχείρισης του νερού με την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη χάραξη τοπικών πολιτικών.
Η προσέγγιση αυτή, άρρηκτα συνδεδεμένη με την εμπειρία του έργου Andros Routes, δείχνει πώς η άυλη πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να αποτελέσει εργαλείο κλιματικής ανθεκτικότητας, κοινωνικής συνοχής και βιώσιμης ανάπτυξης.
Η σημασία της συμμετοχής στο Shared Waters
Η συμμετοχή του ΕΚΑ στο Shared Waters επιβεβαίωσε τη σημασία της Άνδρου ως πιλοτικής περίπτωσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο και άνοιξε νέους δρόμους συνεργασίας με ερευνητικά ιδρύματα, πανεπιστήμια και πολιτιστικούς οργανισμούς.
Πάνω απ’ όλα, ανέδειξε ότι η κοινή χρήση του νερού δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά μπορεί να εμπνεύσει σύγχρονες λύσεις για το μέλλον — εφόσον στηριχθεί στη γνώση, τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και τον σεβασμό στο τοπίο.
Γιατί το νερό, όταν μοιράζεται, συνεχίζει να ρέει.
